2.2.         Hoe zien wij de realiteit: de waarnemer

 

“Waarnemers hebben de gewoonte objecten in groepen te sorteren in plaats van elk object als afzonderlijk en uniek te beschouwen. De categorisatie van afzonderlijke objecten in betekenisvolle gehelen staat centraal in de kennisverwerving van het individu. … Als men personen in groepen ordent op basis van geslacht, ras, of andere gemeenschappelijke kenmerken, spreekt men van sociale categorisatie. Sociale categorisatie is in bepaalde opzichten natuurlijk en adaptief. Het categoriseren … maakt het mogelijk zich snel impressies te vormen, en stuurt de interactie op basis van vroegere ervaringen. In het dagelijks leven moeten we met zo veel zaken rekening houden dat het beoordelen van mensen op grond van hun groepslidmaatschap tijd- en energiebesparend is.”

 

Handboek Sociale Psychologie[1]

________________________

 

 

De mens is een sociaal wezen. Robinson Crusoë mag dan wel een succesvol overlever zijn, je kan niet zeggen dat hij geslaagd is als mens. Als mens moeten we in de maatschappij leven, die we onderverdelen in groepen.

Bij het categoriseren van mensen zal men zichzelf ook automatisch met een bepaalde groep identificeren. Zo volgt het tweede proces dat van belang is bij het ontstaan van stereotypes onmiddellijk op de sociale categorisatie. We gaan de wereld indelen in ingroepen, waartoe we zelf behoren en uitgroepen, waar we zelf geen deel van uitmaken. Zo beginnen we te spreken van “wij” en “zij”.

 

Enkele gevolgen zijn onmiddellijk waarneembaar. Omdat we minder contact hebben met de leden van de uitgroepen, gaan we de onderlinge verschillen tussen de leden onderschatten. Dit is het uitgroepshomogeniteitseffect. Van thuis uit krijgen we zekere waarden mee, en ook vrienden, collega’s, scholen en de media kunnen vormen van categorisatie stimuleren.

Als de media regelmatig mensen indelen op basis van bijvoorbeeld ras of religie, wordt dit een belangrijk criterium voor het opdelen van de wereld.[i]

Personen die gemotiveerd zijn om de eigen groep of de groepsidentiteit te beschermen omdat ze bijvoorbeeld zien dat de ingroep door een uitgroep bedreigd wordt, kunnen de ingroep als relatief homogeen beschouwen.[ii] Daarom spreekt men van een asymmetrie-effect in de perceptie van de homogeniteit van sociale groepen. Uitgroepen worden altijd als homogeen beschouwd, ingroepen soms.

Bovendien zal men, tenzij men anders gemotiveerd is, het samen optreden van distinctieve variabelen[2], zoals minderheidsgroepen en afwijkende gedragingen, overschatten.[iii] Als men de variabelen al eens op een betekenisvolle manier met elkaar heeft geassocieerd in het verleden wordt dit effect nog versterkt. En als een lid van een uitgroep niet beantwoordt aan de verwachtingen van de waarnemer dan zal die dit meestal toeschrijven aan situationele factoren. Als dit afwijkend gedrag vaker voorkomt, kan men de groep als individuen beginnen bekijken, of kan men de elementen in een subcategorie onderbrengen. Vrouwen zijn lief en zachtaardig, behalve de carrièrevrouw.

Zoals eerder aangetoond hoeven die variabelen niet steeds in de ‘werkelijke wereld’ waargenomen te worden. De media creëren een nieuwe werkelijkheid, en het simpele feit van ze te beschrijven of na te spelen in de media heeft hetzelfde effect. De media vertellen (communiceren) een verhaal, het publiek haalt er informatie en genot uit.



[1] Sharon S. Brehm ; Saul M. Kassin ; Steven Fein ; Ivan Mervielde ; Sociale Psychologie, 1999 Nederlandse vertaling (2000) Academia Press, Gent, p137

[2] Distinctiviteit verwijst naar het feit dat  dergelijke variabelen de aandacht trekken, doordat ze nieuw of afwijkend zijn.



[i] Sharon S. Brehm ; Saul M. Kassin ; Steven Fein ; Ivan Mervielde ; Sociale Psychologie, 1999 Nederlandse vertaling (2000) Academia Press, Gent, p 139

[ii] Thompson, S.C., Kohles, J.C., Otsuki, T.A., & Kent, D.R. (1997) Perceptions of Attitudinal Similarity in Ethnic Groups in the US : Ingroup and Outgroup Homogeneity Effects. European Journal of Social Psychology, 27, p209-220

[iii] Shaller 1991

 

Terug naar vorige pagina                                                   Terug naar de inhoudsopgave                                                    Naar de volgende pagina

                                                                                                  Terug naar de startpagina